Samen bouwen aan weerbaarheid

Foresight: systematisch verkennen van meerdere toekomsten

Foresight is een manier om systematisch te onderzoeken welke verschillende toekomsten er mogelijk zijn. Daarbij zijn er allerlei methodes met elk hun eigen voor- en nadelen. En de methode die je kiest, hangt af van de situatie waarvoor je vooruit wilt kijken. Sommige methodes (lichtblauw in het overzicht) zijn specifiek voor foresight; maar methodes uit andere disciplines worden ook vaak in foresight toegepast (zie de donkerblauwe voorbeelden).

Stel dat een overheid werkt aan beleid voor het eigen land: daarbij is er meestal veel invloed op hoe de toekomst eruit kan zien. In zo’n geval kun je eerst bedenken wat de ideale situatie zou zijn (visioning) en dan terugredeneren welke stappen daarvoor nodig zijn (backcasting). Een heel ander voorbeeld is een bedrijf dat een nieuwe markt wil betreden. Dat bedrijf heeft minder invloed op wat er gebeurt en kan dus beter nadenken over welke strategie in verschillende situaties goed zou werken (scenario analyse).

Wat voor alle aanpakken geldt, is dat foresight niet bedoeld is om precies te voorspellen wat er gaat gebeuren, maar om beter voorbereid te zijn op uiteenlopende ontwikkelingen.

“Door samen scenario’s te maken, met persona’s te werken en spelvormen in te zetten, worden de resultaten van foresight niet alleen duidelijker, maar raken deelnemers er ook echt bij betrokken.”

_{Ron Oren, Innovatiebeleidsadviseur}

Hoe neem je mensen mee in het proces?

De resultaten van foresight hangen sterk samen met de manier waarop het proces wordt ingericht en wie eraan deelnemen. Er is zelden één juist antwoord; vaak is het zelfs achteraf lastig vast te stellen of een uitkomst daadwerkelijk ‘klopte’. Daarom is het belangrijk dat toekomstige gebruikers actief worden betrokken. Het gaat erom dat zij niet alleen rationeel begrijpen wat verschillende scenario’s kunnen betekenen, maar het ook echt ervaren en doorleven.

Een effectieve aanpak is om samen toekomstscenario’s te ontwikkelen. De toekomstverkenner brengt relevante trends, onverwachte wendingen en ontwikkelingen in kaart. Maar het zijn juist de gebruikers die het beste kunnen bepalen welke trends voor hun situatie belangrijk zijn. Zij kennen hun context immers als geen ander. Door samen te bespreken welke gevolgen belangrijke trends kunnen hebben, ontstaat een scenario dat echt aansluit bij hun belevingswereld. Als deelnemers ook meedenken over de invulling van die scenario’s, voelen ze zich meer eigenaar en is de kans groter dat ze ook echt aan de slag gaan met de inzichten.

Een andere manier om deelnemers uit hun dagelijkse denkpatronen te halen, is het werken met persona’s. Dit zijn verzonnen, maar geloofwaardige profielen van mensen die een rol spelen in het toekomstbeeld. Door zich in te leven in een persona, kunnen deelnemers gemakkelijker een andere kijk op de toekomst innemen. Als zo’n persona op een speelse manier wordt geïntroduceerd, verlaagt dat de drempel om mee te doen. Persona’s worden al lang gebruikt in marketing en bedrijfsstrategie. Ook in foresight is het concept breed bekend en toegepast. Vernieuwender is dat het persona-concept uitgebreid wordt naar bedrijven, belangenorganisaties of politieke partijen. Zo krijgt een workshop meer realiteitszin, want bij veel vraagstukken spelen niet alleen individuen maar ook organisaties een belangrijke rol.

Om de toekomst nog tastbaarder te maken, kunnen spellen goed worden ingezet. In een ‘serious game’ stappen deelnemers in de schoenen van een ander en proberen ze in een speelse setting te ontdekken wat een mogelijke toekomst voor hen betekent. Bijvoorbeeld: in een project over online platforms lieten we deelnemers namens toekomstige politieke partijen onderhandelen over beleid, met lichte structuur zoals hieronder getoond. Al snel ontstond er een fanatieke sfeer, waarbij iedereen probeerde een zo gunstig mogelijk scenario voor ‘zijn’ partij te realiseren. Zo’n aanpak maakt het niet alleen leuk, maar helpt mensen ook om zich echt in te leven in alternatieve werelden en onverwachte uitkomsten.

Door samen scenario’s te maken, met persona’s te werken en spelvormen in te zetten, worden de resultaten van foresight niet alleen duidelijker, maar raken deelnemers er ook echt bij betrokken. Zo vergroot je de kans dat de inzichten uit het traject ook echt worden gebruikt in de praktijk.

Wat kan je dan met de uitkomsten?

Een goed foresight-traject levert meestal twee belangrijke uitkomsten op. Allereerst is er het directe resultaat: wat kan de toekomst brengen? Welke beslissingen pakken in meerdere toekomsten goed uit of houden opties open? Wat zijn handelingsperspectieven richting een gewenste toekomst?

Daarnaast is er een minstens zo waardevolle, indirecte opbrengst: deelnemers leren op een andere manier naar problemen en kansen kijken. Hiermee ontwikkelen zij hun eigen (persoonlijke en organisatorische) weerbaarheid en wordt het veel makkelijker om toekomstbestendige oplossingen voor nieuwe uitdagingen. Met elk foresight-traject dat samen doorlopen wordt, bouwen we langzaam maar zeker weerbaarheid op in de maatschappij – als een vaccinatie tegen toekomstige onzekerheid en schokken.

Wat nu

De wereld verandert razendsnel en dat maakt het des te belangrijker om nu de juiste beslissingen te nemen. Beslissingen die toekomstbestendig zijn. Beslissingen die opties open te houden zonder stil te staan. In kort, beslissingen die gestoeld zijn op weerbaarheid. Foresight heeft natuurlijk niet alle antwoorden, maar helpt wel om de juiste vragen te stellen en daarmee om betere beslissingen te nemen. Of je nu op zoek bent naar concrete uitkomsten of juist wilt leren anders naar uitdagingen kijken: wij staan klaar om samen met jou de beste methode te kiezen of een hele nieuwe aanpak te ontwikkelen die precies bij jouw situatie past. Zet vandaag nog de eerste stap en ontdek hoe foresight jouw organisatie vooruit kan helpen.