Hoe steden met Positive Energy Districts aan de slag gaan

Binnen het Europese project ATELIER werd deze complexiteit tastbaar. In Amsterdam en Bilbao zijn PEDs daadwerkelijk ontwikkeld, terwijl acht andere Europese steden werkten aan plannen om de opgedane inzichten toe te passen in hun eigen stedelijke context. Het project heeft zichtbaar gemaakt hoeveel afstemming en samenwerking nodig is tussen publieke en private partijen om zulke gebiedsgerichte energieconcepten te realiseren.

Wat is een Positive Energy District?

Een Positive Energy Districts is een stedelijk gebied dat over een jaar bekeken meer duurzame energie opwekt dan het verbruikt. Dat gebeurt door de energievraag te beperken, lokale opwek te benutten en flexibiliteit in het energiesysteem slim te organiseren. Gebouwen, mobiliteit en energie-infrastructuur worden daarbij als samenhangend systeem bekeken.

Voor steden is dat aantrekkelijk, maar ook complex. Een PED ontstaat niet uit één maatregel of technologie. Het vraagt om strategische keuzes op het snijvlak van gebiedsontwikkeling, energievoorziening, samenwerking, regelgeving en uitvoering.

ATELIER: leren door te doen in Europese steden

TNO Vector was betrokken bij het ATELIER-project, een Europees Horizon 2020-initiatief waarin steden, kennisinstellingen, marktpartijen en andere stakeholders hebben samengewerkt aan de ontwikkeling van Positive Energy Districts. In Amsterdam en Bilbao zijn deze districten de afgelopen 6,5 jaar gerealiseerd. Daarnaast werkten acht andere Europese steden aan plannen om de lessen uit deze twee steden te vertalen naar hun eigen context.

Binnen ATELIER richtte TNO Vector zich op het verbinden van inhoudelijke kennis met de dagelijkse praktijk van stedelijke energieprojecten. We brachten partners samen met expertise op het gebied van energiesystemen, duurzame gebouwen, juridische vraagstukken en financiering, en hielpen om die kennis bruikbaar te maken binnen de ontwikkeling van de PED in Amsterdam. Tegelijk ondersteunden we de uitwisseling van ervaringen tussen steden en andere Europese kennis- en praktijkpartners. Zo droegen we bij aan zowel de inhoudelijke ontwikkeling van het project als aan het bundelen en toepasbaar maken van de lessen die daaruit voortkwamen.

Deze rol vervulden we in nauwe samenwerking met TNO-collega’s van Mobility and Built Environment en met kennispartners zoals de Hogeschool van Amsterdam en het AMS Institute.

Samenwerking verankerd in het projectontwerp

Samenwerking kreeg binnen ATELIER een vaste plek in het projectontwerp via de Innovation Ateliers. Dit waren samenwerkingsverbanden waarin publieke en private stakeholders gezamenlijk werkten aan vraagstukken rond governance, financiering, wet- en regelgeving en planning. Binnen deze Ateliers konden knelpunten worden besproken, keuzes worden voorbereid en vervolgstappen worden afgestemd.

Dat gebeurde binnen lokale projecten en tussen steden, zodat ervaringen en expertise uit verschillende contexten konden worden gedeeld. De Ateliers vormden daarmee een praktische omgeving waarin samenwerking bewust werd georganiseerd.

Wat de praktijk laat zien

De ervaringen binnen ATELIER laten zien dat samenwerking in dit soort projecten voortdurend aandacht vraagt. Vooral in vroege fases zijn rollen en verantwoordelijkheden vaak nog niet uitgekristalliseerd, terwijl er al wel besluiten moeten worden genomen over techniek, eigenaarschap, financiering en ruimtelijke inpassing. Tegelijkertijd veranderen juridische, financiële en technische randvoorwaarden tijdens het proces.

Een belangrijke les uit ATELIER is het belang van vroegtijdige aandacht voor de organisatorische inrichting. Vertraging ontstaat doordat besluitvorming, eigenaarschap en verantwoordelijkheden pas later duidelijk worden. Door technische, juridische, financiële en beleidsmatige vraagstukken vanaf het begin samen te brengen, ontstaat meer overzicht en houvast.

Daarnaast is het belangrijk om ruimte te organiseren voor leren en bijsturen. Randvoorwaarden veranderen, inzichten verschuiven en keuzes moeten soms worden aangepast. Een goede samenwerkingsstructuur helpt steden en partners om hier gedurende het proces mee om te gaan.

Van projectervaring naar praktische handvatten

De ervaringen uit ATELIER zijn vertaald naar concrete handvatten voor andere steden en projectpartners. Zo beschrijft de handleiding voor de Innovation Ateliers(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website)(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website) stapsgewijs hoe een waardevolle samenwerking kan worden opgezet, gebruikt en doorontwikkeld. Per fase laat de handleiding zien welke vragen, activiteiten en afspraken kunnen helpen.

Daarnaast is een praktische en visuele PED Planning Guide(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website)(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website) ontwikkeld. Deze gids bundelt lessen uit de afgelopen jaren en laat zien hoe steden binnen hun eigen context eerste stappen kunnen zetten.

Via de ATELIER-projectwebsite zijn daarnaast alle deliverables(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website)(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website) beschikbaar. Daarin is ook terug te vinden hoe steden hun voortgang hebben gemonitord, waar zij tegenaan liepen en welke lessen daaruit kwamen. De monitoring over meerdere steden laat zien welke vraagstukken vaker terugkomen en biedt concrete aanknopingspunten voor andere steden.

Aan de slag met deze inzichten

De ervaringen met Positive Energy Districts laten zien hoe breed deze opgave in de praktijk is. Het gaat om techniek, organisatie, samenwerking en de manier waarop verschillende partijen samen richting geven aan een stedelijke transitie.

Werk je aan stedelijke energievraagstukken en wil je deze inzichten toepassen in jouw eigen context? We denken graag mee over het organiseren van samenwerking, het vertalen van projectlessen naar praktische aanpakken en het verbinden van technische, beleidsmatige en organisatorische kennis.