Hoe kan de overheid AI verantwoord opschalen?

In het nieuwe TNO-rapport ‘Verantwoord opschalen van AI door de overheid’ verkennen onderzoekers welke strategieën, keuzes en aandachtspunten een rol spelen bij het opschalen van AI-toepassingen binnen de Nederlandse overheid. De studie combineert inzichten uit wetenschappelijke literatuur met praktijkervaringen uit concrete opschalingsinitiatieven.

Zeven strategieën voor AI-opschaling

Uit het onderzoek blijkt dat opschaling geen eenduidig of lineair proces is. Afhankelijk van doel, context en samenwerking kiezen organisaties – bewust of onbewust – voor verschillende vormen van opschaling. Het rapport onderscheidt zeven AI-opschalingsstrategieën, waaronder scaling in (opschalen binnen de eigen organisatie, zoals ChatILT), scaling out (hergebruik door andere organisaties binnen hetzelfde domein, zoals GovChat-NL) en scaling together, (waarbij meerdere partijen gezamenlijk een AI-toepassing ontwikkelen met opschaling als uitgangspunt, zoals OmgevingsChat).

Acht aspecten die opschaling maken of breken

Naast de opschalingsstrategieën hebben de onderzoekers hebben acht opschalingsaspecten geïdentificeerd die in vrijwel elk traject een rol spelen. Die variëren van techniek en documentatie tot cultuur en draagvlak, en van AI-geletterdheid tot financiering en juridische kaders. Deze aspecten kunnen zowel succesfactoren als barrières zijn, afhankelijk van hoe ze worden ingevuld.

“Wat we in de praktijk zien, is dat organisaties vaak wél willen opschalen, maar niet altijd scherp hebben hoe ze dat kunnen realiseren,” zegt Tessa Bruijne, een van de auteurs van het rapport. “Opschaling is geen automatisme na een succesvolle pilot. Het vraagt om strategische keuzes, samenwerking en aandacht voor publieke waarden.”

Een belangrijke conclusie is dat AI-opschaling nooit alleen een technische uitdaging is. Organisatorische volwassenheid, betrokkenheid van gebruikers, duidelijke verantwoordelijkheden en structurele financiering blijken minstens zo bepalend voor succes.

Gespreksstarter voor de praktijk

Om overheidsorganisaties te ondersteunen bij het maken van weloverwogen keuzes, bevat het rapport ook een praktische gespreksstarter. Deze helpt teams om aan de start van een opschalingstraject gezamenlijk in kaart te brengen wat hun doelen zijn, welke strategie past en wat dat betekent voor samenwerking, ontwikkeling en investeringen.

Het rapport benadrukt bovendien dat opschalen geen doel op zich mag worden. Niet elke AI-toepassing is geschikt om op te schalen, en in sommige gevallen is niet opschalen een verantwoorde keuze.

Met deze verkenning biedt TNO concrete handvatten voor overheidsorganisaties die AI op een verantwoorde, effectieve en toekomstbestendige manier willen opschalen.