Netcongestie is geen fout in het systeem. Het ís het systeem dat om verandering vraagt

Van een technisch naar een maatschappelijk vraagstuk

In relatie tot klimaatverandering en geopolitieke spanningen stappen we af van fossiele bronnen en gebruiken we steeds meer duurzame energie. Dat vraagt niet alleen om nieuwe technologie, maar ook om een ander systeemontwerp. En dat moeten we vormgeven door het huidige systeem uit te bouwen, te moderniseren, en te digitaliseren.

Het huidige energiesysteem is grotendeels centraal georganiseerd. Jarenlang werkte dat goed. Maar nu duurzame opwek groeit en schaarste op het elektriciteitsnet toeneemt, krijgen we uitkomsten die we steeds minder wenselijk vinden. Bedrijven kunnen niet uitbreiden, of vertragen het elektrificeren van hun productieproces en nieuwe woningen kunnen binnenkort niet meer worden aangesloten.

Netcongestie maakt zichtbaar dat elektriciteit niet langer onbeperkt beschikbaar is. De vraag wordt dus niet alleen hoe we meer capaciteit organiseren, maar ook hoe we schaarste aan capaciteit rechtvaardig verdelen. Welke uitgangspunten horen hierbij?

De meeste buikpijn hebben de partijen die niet aan de knoppen zitten

Een opvallend inzicht uit de sessie is dat de partijen die de meeste last hebben van netcongestie vaak niet dezelfde partijen zijn als degenen die aan de knoppen zitten.

De ondernemer die niet kan uitbreiden of de regio die economische kansen misloopt, bepalen niet hoe het energiesysteem wordt ingericht. Daardoor ontstaat een fundamentele spanning: degenen die verandering het hardst nodig hebben, hebben beperkt invloed op de richting ervan.

“Nu proberen we alle risico's weg te werken. Wellicht moeten we accepteren dat ‘af en toe het licht uitgaat’.”

_{Deelnemer, Vector Symposium}

Pleisters plakken of opnieuw ontwerpen?

Veel oplossingen voor netcongestie richten zich op het bestaande systeem. We breiden het eektriciteitsnetwerk uit, creëren tijdelijke ruimte en lossen lokale knelpunten op. Dat is begrijpelijk. Het levert het snelst resultaat op. Maar houden we daarmee niet vast aan een energiesysteem dat steeds minder aansluit bij de toekomst? Als we andere uitkomsten willen, moeten we dan ook niet andere ontwerpprincipes hanteren? Een deelnemer verwoordde dat scherp: “Nu proberen we alle risico's weg te werken. Wellicht moeten we accepteren dat ‘af en toe het licht uitgaat’.”

De uitspraak gaat natuurlijk niet letterlijk over uitval accepteren. Ze raakt aan een diepere vraag: welke zekerheden uit het huidige energiesysteem zijn we bereid los te laten om ruimte te maken voor flexibiliteit, meer duurzaamheid en decentraal?

De echte opgave zit in de onderstroom

Juist in de onderstroom zitten de mechanismen die systeemverandering versnellen of vertragen. Bij netcongestie zien we spanningen tussen korte en lange termijn, tussen individueel en collectief en tussen centrale en decentrale regie.

We zagen bijvoorbeeld dat verworven rechten aan transportcapaciteit leiden tot hoge verwachtingen over beschikbaarheid, betrouwbaarheid en leveringszekerheid. Tegelijkertijd vraagt een decentraal energiesysteem om een grotere wendbaarheid van bedrijven, overheden én burgers. Dat is niet alleen een technische of bestuurlijke verandering. Het is vooral een verandering van mindset.

Bredere afweging voor energie-infrastructuur

Interessant genoeg sluiten deze inzichten aan bij onze recente reflecties op het MIEK en pMIEK. Daarin zien we dezelfde zoektocht terug: hoe maak je keuzes over energie-infrastructuur niet alleen vanuit technische noodzaak, maar ook vanuit ruimtelijke ontwikkeling, economische keuzes en maatschappelijke prioriteiten?

Uit de reflecties blijkt dat provincies daar steeds beter om zijn. Tegelijkertijd zien we dat het gesprek vaak nog draait om projecten en infrastructuur, terwijl de onderliggende vraag groter is: welk energiesysteem willen we eigenlijk realiseren? Dat maakt de uitdaging van netcongestie breder dan alleen elektriciteit en naast technisch ook bestuurlijk en maatschappelijk. De vraag is niet alleen hoe we meer capaciteit organiseren, maar ook hoe we omgaan met schaarste en welke keuzes we daarin willen maken.

Nieuwe keuzes en loslaten van bestaande zekerheiden

Misschien is dat wel de belangrijkste les van deze sessie. Netcongestie vraagt niet alleen om meer infrastructuur. Het vraagt om nieuwe keuzes over wat we belangrijk vinden, hoe we schaarste verdelen en welke toekomst we met elkaar willen bouwen. En wat dit betekent voor het uitbouwen, modernisere, en digitaliseren

De uitdaging is daarom niet om het huidige systeem zo lang mogelijk overeind te houden. De uitdaging is om serieus werk te maken van het energiesysteem dat daarna komt. Maar dat begint niet met kabels, stations of contracten. Dit begint met een andere mindset. Met het besef dat we naar meer decentrale ontwikkelingen van het energiesysteem gaan, waarin het draait om andere waarden, andere afwegingen en het loslaten van bestaande zekerheden.