Van sterke kennispositie naar digitale voorsprong

Digitale kennis levert Nederland en Europa pas voorsprong op als die leidt tot schaalbare alternatieven én organisaties daar daadwerkelijk voor kunnen kiezen. Het Franse Cloudwatt laat zien dat een eigen cloudaanbod niet vanzelf een duurzaam alternatief wordt. Ondanks steun van grote industriepartners en een staatsinvestering van €75 miljoen bereikte het initiatief onvoldoende commerciële schaal en werd het platform in 2020 gesloten. Technologische beschikbaarheid en nationale herkomst zijn immers niet genoeg: ook een realistische marktpositionering, voldoende klanten en investeringskracht zijn nodig om een alternatief blijvend beschikbaar te houden. Onderzoeksresultaten kunnen immers vermarkt worden onder buitenlands zeggenschap, terwijl afhankelijkheid van buitenlandse chips, cloudcapaciteit en software de eigen keuzemogelijkheden beperkt.

Een voorbeeld is het Finse Silo AI, dat samen met de Universiteit van Turku taalmodellen ontwikkelde met behulp van Europese onderzoeksfinanciering. In 2024 werd het bedrijf overgenomen door het Amerikaanse AMD. Daarmee kwam de commerciële doorvertaling van deze onderzoekskennis naar toepassingen onder Amerikaanse zeggenschap te staan: Europese kennisontwikkeling leidt dus niet automatisch tot Europese zeggenschap over de verdere vermarkting. Internationale samenwerking blijft belangrijk voor toegang tot kennis en markten, maar garandeert niet dat Europa een eigen richting kan kiezen. Wat is nodig om van kennis ook bruikbare alternatieven te maken.

Beoordeel kritieke schakels in samenhang

Digitale autonomie gaat over het vermogen om kritieke systemen te blijven gebruiken, aan te passen of te vervangen. Zeggenschap over systemen, algoritmes en data staat daarbij centraal. Een Europees label biedt daarvoor op zichzelf geen garantie. Doorslaggevend is of een organisatie ook in de praktijk een systeem kan aanpassen, vervangen of op een andere oplossing kan terugvallen.

Daarom is het nodig kritieke schakels in samenhang te beoordelen: welke kennis en productiecapaciteit zijn beschikbaar, welke andere leveranciers zijn er, kunnen systemen met elkaar samenwerken en wie heeft invloed op standaarden? Een overzicht van afhankelijkheden is daarbij het vertrekpunt, niet het eindresultaat. De volgende stap is bepalen waar ingrijpen daadwerkelijk meer zeggenschap oplevert. Daarbij horen heldere afspraken over maatregelen, bevoegdheden en verantwoordelijkheid. Omdat deze kritieke schakels kunnen verschuiven, moeten deze regelmatig opnieuw worden beoordeeld. Dat vraagt niet alleen om inzicht op nationaal of sectorniveau, maar ook om voldoende kennis binnen overheden en bedrijven. Je wilt afhankelijkheden beoordelen, leveranciers aansturen en alternatieven daadwerkelijk benutten. Wanneer kennis bij één leverancier is geconcentreerd of grotendeels is uitbesteed, vraagt het zelf opbouwen van die kennis expliciete aandacht.

Maak van technologische kracht ook marktkracht

Goede technologie bereikt niet vanzelf de markt. Daarvoor zijn ook ondernemers, financiering, productiecapaciteit en eerste klanten nodig. Onderzoek, testfaciliteiten en marktintroductie vormen idealiter geen afzonderlijke trajecten, maar onderdelen van één samenhangende route van onderzoek naar toepassing en opschaling. Het succes daarvan laat zich niet alleen aflezen aan patenten of onderzoeksresultaten. Ook toegang tot voldoende klanten en de mogelijkheden voor ondernemingen om door te groeien bepalen of technologie een blijvende plek op de markt krijgt. Daarmee gaat digitale soevereiniteit niet alleen over het beperken van risico’s, maar ook over het vermogen innovaties op te schalen, nieuwe markten te ontwikkelen en economische waarde in Nederland en Europa te behouden.

Initiatieven zoals EuroStack illustreren de zoektocht naar sterkere Europese posities in de digitale waardeketen: van chips en digitale infrastructuur tot software en diensten. Daarbij vullen de rollen van de overheid, bedrijven en kennisinstellingen elkaar aan: de overheid kan als eerste klant markten openen, bedrijven kunnen oplossingen opschalen en kennisinstellingen kunnen deze onafhankelijk testen. Een groter Europees aanbod mag echter niet betekenen dat organisaties opnieuw op slechts enkele grote leveranciers aangewezen zijn. Europese schaal is immers niet vanzelf Europese keuzevrijheid. Daarmee is digitale soevereiniteit ook een transitievraagstuk. Technologische alternatieven kunnen pas structureel worden geïmplementeerd en opgeschaald als ook het systeem eromheen verandert, van financiering en aanbesteding tot standaarden, regelgeving, marktprikkels en gebruikersgedrag.

Bouw alternatieven en overstapvermogen gelijktijdig op

Organisaties kunnen formeel keuzevrijheid hebben, terwijl een overstap in de praktijk niet uitvoerbaar is door complexe datamigratie, verweven werkprocessen, de benodigde inzet en scholing van medewerkers of een gebrek aan interne kennis en vertrouwen in de technologie. Afhankelijkheden verminderen is daarom geen eenmalige omschakeling: alternatieven en overstapmogelijkheden moeten stap voor stap worden ontwikkeld en getest. Een te vroege overstap kan de continuïteit bedreigen, terwijl wachten tot een alternatief op alle punten gelijkwaardig is en bestaande afhankelijkheden juist kan bestendigen. Dat vraagt om een expliciete afweging of tijdelijke meerkosten of beperkingen aanvaardbaar zijn. Nieuwe oplossingen hebben klanten nodig om te kunnen groeien. Tegelijk kiezen klanten pas voor zo’n oplossing als die voldoende te bieden heeft. Door gezamenlijk in te kopen, kunnen Europese afnemers helpen die cirkel te doorbreken. Bij een soevereine overheidscloud betekent dit dat ook samenwerking tussen overheidsdatacentra en duidelijke criteria voor wanneer overstappen verantwoord is onderdeel van de aanpak moeten zijn .

Investeer vanuit sterktes in de technologie van morgen

Alleen bestaande kwetsbaarheden oplossen is niet genoeg om ook in de toekomst een sterke positie te hebben. Daarom verdienen ook fotonische, quantum- en neuromorfe computing, nieuwe chiparchitecturen, energiezuinige dataverwerking, open software en veilige data-infrastructuren aandacht. Daarbij moet niet alleen naar afzonderlijke technologieën worden gekeken, maar naar hun positie in de bredere digitale stack en waardeketen. Een sterke positie in de ene stacklaag kan immers zeggenschap en innovatievermogen in andere stacklagen vergroten.

Nederland kan hierin selectief voortbouwen op de combinatie van wetenschap, hightech maakindustrie en toepassingskennis. Investeringen in gedeelde onderzoeks- en productiefaciliteiten en in talent ondersteunen die verbinding. Nederland hoeft niet alles zelf te ontwikkelen. De vraag is waar die bestaande sterktes samen het verschil kunnen maken. Zo blijft geld voor toekomstige technologie gericht ingezet, in plaats van over te veel terreinen verspreid.

Afhankelijkheid is ook een geopolitieke keuze

Welke afhankelijkheden aanvaardbaar zijn, hangt bovendien niet alleen af van technologische en economische overwegingen. Exportcontroles, conflicten en veranderende handelsregels kunnen de toegang tot technologie snel beïnvloeden. Niet alleen het land waar een leverancier vandaan komt is van belang, maar ook de afspraken waaronder wordt samengewerkt. Hebben samenwerkende partijen toegang tot elkaars kennis en markten? Welke contractuele en politieke voorwaarden gelden er? Door technologische, economische en geopolitieke informatie met elkaar te verbinden wordt duidelijker welke keuzes mogelijk zijn. Dat helpt te bepalen wanneer internationale samenwerking passend is, wanneer meerdere leveranciers nodig zijn en wanneer het zelf ontwikkelen van een digitale technologie meer voor de hand ligt.

Daarbij hoeft niet iedere toepassing of ieder systeem aan dezelfde eisen van soevereiniteit te voldoen. Hoe gevoelig zijn de data en wat gebeurt er als het systeem uitvalt? Die vragen helpen om onderscheid te maken. Hoeveel risico aanvaardbaar is, valt echter niet alleen technisch te bepalen. Het vraagt ook om duidelijkheid over wie bepaalt hoeveel afhankelijkheid verantwoord is en wie de gevolgen draagt wanneer het misgaat. Door zulke afwegingen te verbinden aan concrete mogelijkheden om op een andere oplossing terug te vallen, wordt duidelijker welke risico’s een organisatie neemt of kan verminderen en wie waarvoor verantwoordelijk is.

Van afhankelijkheid naar handelingsruimte

Digitale soevereiniteit is geen eindtoestand die met één investering of besluit wordt bereikt. Het blijft een afweging tussen open samenwerking, continuïteit en zeggenschap. Digitale kennis wordt pas digitale voorsprong wanneer schaalbare alternatieven samengaan met het vermogen van organisaties om die daadwerkelijk te gebruiken. Gerichte investeringen zijn daarvoor nodig; toetsing in de praktijk laat zien of de keuzemogelijkheden werkelijk groeien. Uiteindelijk is de maatstaf niet of iedere afhankelijkheid verdwijnt, maar of overheden en bedrijven daadwerkelijk andere keuzes kunnen maken en Nederland en Europa daarmee een eigen koers kunnen blijven kiezen.