Geduldig kapitaal voor een ongeduldige transitie

Tijdens de break-outsessie ‘Van idee naar marktaandeel door kapitaal te organiseren voor opschaling’ onderzochten zo’n vijftig deelnemers, waaronder beleidsmakers, investeerders, onderzoekers en ondernemers, hoe je voor risicovolle innovaties en sectoren in transitie beschikbaar kapitaal krijgt. De sessie bouwde voort op inzichten van Angelique Erkenbosch van InnovationQuarter en Liz Duijves van Invest-NL. Liz zette direct de toon: “Het begint niet alleen met méér kapitaal, maar ook met het stimuleren van ondernemerschap met lef.”

Met een beperkte hoeveelheid kapitaal en een lange lijst maatschappelijke opgaven is het lastig, maar essentieel, om de juiste businesscases te financieren. We kennen allemaal de vragen: waar loopt opschaling vast? Moet een groter deel van het kapitaal naar het Nederlandse ecosysteem stromen? Welke instrumenten zijn er om innovatie beter te financieren en schaalbaar te maken?

Samen richting geven

De groep pleitte voor duidelijkere keuzes over wat níet ondersteund moet worden, naast een specifiek scale-upbeleid met een expliciete ambitie om unicorns voort te brengen. Een kans ligt hierbij in de ondersteuning van onze eigen spin-offs. Spin-offs van Nederlandse kennisinstellingen ontvangen nog altijd te weinig financiering met de juiste risicobereidheid. Door prikkels te creëren die de hele keten bestrijken, van onderzoek tot commercialisering, voor universiteiten, hoogleraren en investeerders, kunnen we niet alleen onderzoek doen in de goede onderwerpen, maar dit werk ook laten uitgroeien tot succesvolle ondernemingen.

“Als we vinden dat er nu meer keuzes gemaakt moeten worden, dan hebben nieuwe of bestaande investeringsorganisaties onafhankelijkheid nodig van tijdelijke prioriteiten en budgetten, én een expliciete doelstelling om onze start-ups te laten uitgroeien tot unicorns.”

Geduldig kapitaal met gedeeld risico

De groep benoemde concrete mechanismen om risico's voor deze bedrijven te delen. Sectoroverstijgende financieringspanels, waarin publieke investeerders zoals de Europese Investeringsbank en Invest-NL samenwerken met private financiers, kunnen gezamenlijk bepalen welke vormen van financiële ondersteuning geschikt zijn voor first-of-a-kindprojecten en ondernemers begeleiden via scale-uptafels. Financieringsrondetafels kunnen ondernemers bovendien inzicht geven in instrumenten die mogelijk nog onbekend voor hen zijn, zoals ‘contracts for difference’ (waarbij de overheid een levensvatbare prijs garandeert als de markt tekortschiet) en tweezijdige veilingmechanismen. Triodos en de Bill & Melinda Gates Foundation werden genoemd als voorbeelden van financiers die werken met een vorm van geduldig kapitaal die verder onderzoek waard zijn.

Een prijs hangen aan bredere waarde

Financieel rendement alleen geeft echter niet altijd de volledige waarde van transitiegerichte innovatie weer. De overstap van probleemdenken naar oplossingsgericht denken bleek complex, omdat beide vaak nauw met elkaar verweven zijn. Tijdens de discussie kwamen onderwerpen aan bod zoals het direct beprijzen van externe effecten, zodat maatschappelijke kosten en baten vanaf het begin onderdeel zijn van de businesscase, het ontwikkelen van ‘blended-finance‘ mandaten en het intermediëren van afnamerisico. Daarbij kan men toekomstige inkomsten van een investering in een transitie zichtbaar en verhandelbaar maken, waardoor onzekerheid voor investeerders afneemt. Om deze oplossingen daadwerkelijk toepasbaar te maken, zullen veel partijen hun manier van financieren moeten aanpassen.

Tegelijkertijd vragen innovaties met een grote maatschappelijke impact vaak om langere ontwikkelcycli dan traditionele investeerders gewend zijn, met name in deeptech, infrastructuur en gezondheid. Wanneer kapitaal uitsluitend onder kortetermijnvoorwaarden beschikbaar is, hebben veelbelovende innovaties moeite om de stap van pilot naar markt te maken. Kunnen we bredere maatschappelijke waarde structureel meenemen in investeringsbeslissingen?

“Maatschappelijke transities kunnen per project worden gefinancierd. Maar pas als er een gecoördineerde investeringsportefeuille ontstaat voor de lange termijn, kan er een echte sectortransformatie ontstaan.”

De volledige waardeketen ontwikkelen

Terwijl we schakelen tussen praktische dagelijkse oplossingen en ingrijpende (internationale) maatregelen zoals het beprijzen van externe effecten, wordt duidelijk hoe complex de ontwikkeling van de volledige waardeketen is. Een veelbelovende technologie kan niet opschalen als toeleveranciers, klanten, toezichthouders en talent zich niet gelijktijdig ontwikkelen. Een investeerder kan bovendien niet investeren wanneer vergunningen, fysieke ruimte en toegang tot energie de innovatie onbeperkt stil leggen. In een echte transitie moeten de financiering van individuele bedrijven en de ontwikkeling van het bredere ecosysteem hand in hand gaan: vaak moet de hele waardeketen gezamenlijk in beweging komen.

De groep pleitte daarom voor het organiseren van sectoren rond koplopers, scale-upbuddyprogramma's, waarin start-ups worden gekoppeld aan ervaren scale-ups, en sterkere support uit het ecosysteem die ervoor zorgt dat de ontwikkeling van de vraagzijde gelijke tred houdt met innovatie aan de aanbodzijde. Gecoördineerde inkoopafspraken, waarbij de overheid optreedt als eerste klant, kunnen een vliegwiel creëren waardoor kapitaal richting nieuwe ideeën en bedrijven stroomt. Daarbij moeten regelgeving en consumentengedrag gelijktijdig worden gestuurd. Ook werd erkend dat grotere innovatiebudgetten voor projecten met een middelhoge en hoge TRL kunnen bijdragen aan meer cofinanciering en betere risicodelingsmechanismen.

Iedereen heeft een rol

De sessie bracht voor veel financieringsvraagstukken gedeelde inzichten naar boven en onderstreepte vaak de noodzaak van samenwerking tussen publiek en privaat kapitaal om maatschappelijke doelen te realiseren. Privaat kapitaal volgt aantrekkelijke rendementen. Wanneer maatschappelijke transities overtuigende voorspellingen aanleveren, kan privaat kapitaal de impact versnellen.

De uitdaging is dat investeerders dat nu vaak nog niet doen. Niet omdat de waarde ontbreekt, maar omdat de businesscase nog niet voldoende werkt. Publieke partijen kunnen een katalyserende rol spelen door vroege risico's op zich te nemen, een langetermijnrichting uit te zetten en de voorwaarden te creëren die ondernemerschap met lef omzetten in financierbare kansen. De kern van die verantwoordelijkheid ligt in de bereidheid om geduldig kapitaal beschikbaar te stellen voor een ongeduldige transitie. Het is aan alle spelers in het ecosysteem om op het juiste moment de juiste instrumenten en kennis in te zetten. Wat Nederland nu nodig heeft, is de afstemming én de moed om ons kapitaal daadwerkelijk te benutten.