Waarom veel data space initiatieven vastlopen op financiering

In de praktijk stranden veel kansrijke initiatieven echter na de pilotfase. De oorzaak zit hem meestal niet in de technologie maar in de financiën. Meer dan 85% van de initiatieven slaagt er niet in om na afloop van subsidies stabiele financiering voor de lange termijn te organiseren. Die afhankelijkheid van subsidies, in combinatie met decentrale overheden, leidt tot trage besluitvorming, schrikt private investeerders af en zorgt voor versnipperde adoptie.

Het nieuwe TNO rapport ‘Bridging the Financing Gap for Data Sharing Initiatives’ laat zien wat er nodig is om als data space de stap te zetten van noodzakelijke subsidies naar structurele financiering. Aan de hand van drie Nederlandse praktijkcases laat het rapport zien dat hybride publiek private modellen van groot strategische belang kunnen zijn in verschillende sectoren.

“Financiering alleen maakt een data space nog niet duurzaam. De combinatie van volwassen governance, aantoonbare waarde en gezamenlijke betrokkenheid houdt een ecosysteem echt in leven,” zegt Gijs van Houwelingen, een van de hoofdauteurs.

Waarom de financieringskloof blijft bestaan

In de praktijk ziet die kloof er vaak ongeveer als volgt uit:

1. Aflopende subsidies ondermijnen operationele slagkracht en zorgen dat afsprakenstelsels niet meer goed onderhouden kunnen worden.
2. Participanten stellen investeringen uit vanwege onzekerheid wat adoptie beperkt.
3. Bestuurlijke stuurloosheid vanwege onduidelijke besliskaders.

Wat publiek private samenwerking mogelijk maakt

Het rapport laat zien dat publiek private samenwerkingen (PPS’en) een realistische route bieden naar financiële en organisatorische stabiliteit. PPS’en combineren namelijk:

• Publieke legitimiteit: essentieel voor vertrouwen, neutraliteit en aansluiting bij langetermijnbeleid.
• Private slagkracht: noodzakelijk om te innoveren, diensten te ontwikkelen en adoptie te versnellen.
• Gedeeld risico: waardoor de afhankelijkheid van één financieringsbron afneemt.
• Gebalanceerde governance: die voorkomt dat publieke of private partijen gaan domineren.
• Een toekomstbestendige waardepropositie: met ruimte voor zowel maatschappelijke als private belangen.

In alle onderzochte cases hielpen PPS structuren om afsprakenstelsels te professionaliseren, een divers deelnemersveld aan te trekken en ontwikkelactiviteiten efficiënter te organiseren.

“Deze succesverhalen laten zien dat hybride modellen kunnen helpen bij de ontwikkeling van een idee naar een bloeiend ecosysteem met impact. Dat lukt alleen als je risico’s verkleint, elke stakeholder een heldere waardepropositie biedt en intensief samenwerkt,” aldus Kristiina Sau, hoofdauteur van het position paper.

Een stappenplan naar duurzame financiering

De meeste initiatieven maken niet in één keer de sprong van subsidie naar duurzame kostendekking. Ze ontwikkelen zich via verschillende stappen:

• Startsubsidies helpen om afsprakenstelsels en standaarden te adopteren of ontwikkelen.
• Langdurige publieke investeringen garanderen continuïteit en verlagen risico’s voor private partijen.
• PPS governancestructuren zorgen voor evenwichtige verdeling van belangen en waarborgen de neutraliteit.
• Intermediaire financiering helpt om kleinere spelers mee te nemen.
• Vergoeding voor diensten zoals onboarding, certificering en compliance zorgt voor additionele geldstromen.
• Door deelnemers gefinancierde modellen genereren structurele inkomsten en zorgen voor betrokkenheid.

Deze ‘stepping stones’ kennen geen vaste volgorde, maar kunnen gebruikt worden om zelf een koers uit te zetten. Data spaces groeien vooral via transities van de ene fase van volwassenheid naar de andere. Duurzame financiering is daarbij geen vast model maar een ontwikkeling die draait om volwassenheid, vertrouwen en samenwerking.

Co-creatie

Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met het Centre of Excellence for Data Sharing and Cloud (COE DSC), Edu V, Zorgeloos Vastgoed en het Leiden Institute FAIR & Equitable Science (LIFES).