Snellere innovatie-adoptie als sleutel om arbeidsproductiviteit te bevorderen

Arbeidsproductiviteit is één van de voorwaarden voor verdienvermogen. Nederland loopt achter in zowel de uitgaven aan R&D als arbeidsproductiviteitsgroei (TNO, 2025c; TNO Vector, 2025a; TNO Vector, 2025b; TNO Vector, 2024). Dit is zorgelijk, omdat er een duidelijke relatie is tussen R&D, adoptie van innovaties, arbeidsproductiviteitsgroei en de concurrentiekracht van Nederland.

Arbeidsproductiviteit en innovatie-adoptie stonden daarom centraal in een van de deelsessies tijdens ons TNO Vector symposium. In die sessie zijn we met deelnemers aan de slag gegaan rond de vraag hoe Nederland concreet verder moet met een krachtige, samenhangende aanpak om mensgerichte innovatie, innovatie-adoptie en arbeidsproductiviteitsgroei in Nederland te bevorderen.

“Zonder productiviteitsgroei zijn toekomstige mogelijkheden in de samenleving, voor burgers, bedrijven en de overheid beperkt. We moeten de groei bevorderen, de grote vraag is hoe?”

Productiviteit maakt mogelijk!

Productiviteit is geen doel op zich, maar een belangrijk middel voor het veiligstellen van toekomstig verdienvermogen en concurrentiekracht, om publieke voorzieningen op peil te houden, ons sociale stelsel te behouden en om maatschappelijke transities te realiseren (van Bree, Vierhout en Geuskens, 2025). Tegen de achtergrond van vergrijzing en aanhoudende arbeidsmarktkrapte speelt arbeidsproductiviteit een sleutelrol in het draaiende houden van de maatschappij en het bevorderen van brede welvaart. De titel van de inleidende presentatie van Albert van der Horst (secretaris-directeur van de Productiviteitsraad) was dan ook: Productiviteit maakt mogelijk!

“Zonder productiviteitsgroei zijn toekomstige mogelijkheden in de samenleving, voor burgers, bedrijven en de overheid beperkt. We moeten de groei bevorderen, de grote vraag is hoe?” Volgens Albert is de hamvraag bij productiviteit hoeveel waarde activiteiten opleveren per gewerkt uur, per hectare grondgebruik, per kilowattuur energiegebruik, of per hoofd van de bevolking. Ook benadrukte hij dat het mes aan twee kanten snijdt: we moeten nadenken hoe we de arbeidsproductiviteitsgroei bevorderen, maar tegelijkertijd ook een plan hebben wat we als maatschappij met die groei doen. Er was brede consensus onder deelnemers van de sessie dat arbeidsproductiviteit en maatschappelijke doelen gekoppeld zullen moeten zijn om de maatschappij goed te laten functioneren én vooruitgang te boeken in termen van brede welvaart.

Knoppen om arbeidsproductiviteit te bevorderen

Om de arbeidsproductiviteit te vergroten zijn er grofweg vier knoppen om aan te draaien. Ten eerste de inzet van arbeidsbesparende en arbeidsondersteunende technologie, zoals AI, digitalisering en robotisering. Het is daarbij van belang dat die technologie mensgericht (human centric) is, waarmee we bedoelen dat er een goede balans is tussen de technologie, organisatie en medewerkers, zodat zowel de arbeidsproductiviteit als de kwaliteit van werk toeneemt (gezond aantrekkelijk en leerrijk werk). Mensgerichte innovatie zorgt ervoor dat technologische oplossingen niet alleen zijn afgestemd op het werkproces, maar ook op de kennis, behoeften en capaciteiten van medewerkers (TNO, 2025b).

Ten tweede kan het werk slimmer georganiseerd worden, zowel binnen als tussen organisaties. Het is daarbij raadzaam om het herontwerp van taken en taakverdelingen samen met de medewerkers vorm te geven. Een derde belangrijke knop betreft het versterken van de inzetbaarheid en skills van medewerkers. Dit draagt niet alleen bij aan de productiviteit, maar ook aan de gezondheid en welzijn van werkzame personen. Leven lang ontwikkelen, niet alleen via formele opleiding, maar juist ook informeel leren tijdens het werk, is hiervoor cruciaal.

Een vierde knop is tot slot de inzet van externen, bijvoorbeeld door middel van inhuur of uitbesteding van specifieke taken aan andere partijen. We zien vaak dat organisaties zich maar op één van die knoppen richten, maar juist een integrale aanpak met gebruik van alle knoppen is belangrijk.

“Doen we de juiste dingen en doen we de dingen juist om productiever te worden?”

Snelle adoptie en opschaling van innovaties is nodig

Naast dat R&D en innovatie-inspanningen moeten resulteren in oplossingen die de productiviteit bevorderen, is het cruciaal om deze innovaties sneller daadwerkelijk toe te passen en op te schalen dan nu het geval is. Dit vraagt van bedrijven en ketens een sterke innovatie- en leercultuur. Hierin is een belangrijk element om medewerkers vroegtijdig te betrekken bij innovatie en adoptie in de het bedrijf of organisatie. In de praktijk gaat dit vaak nog niet goed, legde Bart Brink (waarnemend directeur TKI Bouw en Techniek) uit. Innoverende bedrijven zullen gezond kritisch moeten reflecteren op hun activiteiten. “Doen we de juiste dingen en doen we de dingen juist om productiever te worden?”

Redeneer vanuit de gebruiker en zet de werkzame persoon centraal

Om te voorkomen dat innovaties niet worden gebruikt, is het volgens Bart Brink belangrijk om zowel het perspectief van individuele medewerkers als dat van de organisatie mee te nemen. Om adoptie van innovaties te vergemakkelijken, is het bijvoorbeeld zaak om die innovaties te richten op problemen of minder aantrekkelijke werktaken, zodat deze voor werknemers afnemen. Denken vanuit de gebruiker, vooruitkijken naar (toekomstige) behoeften en daar vanaf het begin op anticiperen in het innovatieproces werd door deelnemers van de sessie gezien als sleutel om met innovatie de arbeidsproductiviteit te kunnen bevorderen. Om die reden kwamen zij ook met de quote om de werkzame persoon centraal te stellen, bovenaan de tekening van Flatland die de discussie tijdens de sessie grafisch samenvat.

Op weg naar een krachtige, samenhangende aanpak

In een krachtige, samenhangende aanpak om arbeidsproductiviteit te bevorderen zijn verschillende bouwstenen benodigd. Ten eerste is inzet op verhoging van R&D-uitgaven nodig en innovatie-inspanningen waarbij naar de balans in technologie, organisatie en mens wordt gekeken. Maar met technologie en sociale innovatie alleen ben je er niet. Brede toepassing en implementatie van succesvolle innovaties vereist het versnellen van agenderen, uitproberen en adopteren.

Om arbeidsproductiviteit te bevorderen zijn er daarmee maatregelen op verschillende niveaus nodig:

• Op microniveau: trainen van mensen, zodat zij innovaties kunnen toepassen en uitvoering kunnen geven aan verander- en innovatietrajecten; het versterken van de leer- en innovatiecultuur; en het ontwikkelen van methoden voor mensgerichte innovatie.
• Op mesoniveau: samenwerking tussen partijen versterken (bijvoorbeeld via partnerschappen tussen bedrijven en met onderwijsinstellingen) en gezamenlijk innoveren in de keten, waarbij zowel de vraag- als aanbodkant worden betrokken.
• Op macroniveau: normen, standaarden, richtlijnen en beleid, samen met een instrumentarium gericht op R&D en innovatie, beschikbaarheid van talent, leven lang ontwikkelen en arbeidsparticipatie.