Veel meer openheid en samenwerking bij overheid rond GenAI

Minder terughoudendheid

“Twee jaar geleden was er rondom GenAI terughoudendheid om informatie met elkaar of de buitenwereld te delen”, vertellen AI-experts Marissa Hoekstra en Tessa Bruijne van TNO Vector. In opdracht van de Nederlandse AI Coalitie deed TNO Vector twee jaar geleden een quickscan over het gebruik van AI-toepassingen bij de overheid, eind vorig jaar gevolgd door een uitgebreid onderzoek specifiek naar generatieve AI. Het is de bedoeling deze monitor jaarlijks te herhalen.

Van voorzichtig naar aanmoedigen

In de quickscan uit 2024 vond TNO 266 AI-toepassingen bij de overheid, waarvan slechts acht GenAI. Dat zijn er inmiddels 81. In 2024 stond GenAI nog in de kinderschoenen en was men bij de overheid voorzichtig met het experimenteren en toepassen van GenAI, terwijl dat tegenwoordig juist wordt aangemoedigd. Het bevorderen van transparantie en communicatie, in de quickscan nog nadrukkelijk als aandachtspunten genoemd, blijkt nu praktijk te zijn.

“Overheden kloppen steeds vaker bij elkaar aan om ervaringen met AI te delen. AI wordt op verschillende manieren geadopteerd, van zelf ontwikkelen tot inkopen en samenwerken.”

^{AI-experts Marissa Hoekstra en Tessa Bruijne van TNO Vector}

Veel samenwerking

“Overheden kloppen steeds vaker bij elkaar aan met vragen als: hoe heb jij dit aangepakt, wat zijn jouw ervaringen, waar moet je vooral op letten. Er zijn ook overheidsorganisaties die ervoor kiezen zelf AI te ontwikkelen, terwijl anderen ervoor kiezen om het in te kopen. Daarnaast wordt er ook veel samengewerkt. Er zijn dus verschillende manieren waarop AI momenteel in een organisatie wordt geadopteerd.”

Praktijkvoorbeelden beschikbaar

TNO Vector heeft onderzoek gedaan bij ministeries, gemeenten, provincies en agentschappen van ministeries zoals de RVO, het Nationaal Archief en het KNMI. Er zijn interviews gehouden om erachter te komen hoe GenAI zich bij deze organisaties ontwikkelt. De bevindingen zijn inmiddels publiek beschikbaar gesteld. Op de website van Platform AI en Overheid zijn tientallen praktijkvoorbeelden te vinden met een korte omschrijving van de GenAI-toepassing en de daarbij betrokken partijen. Via filters als status, soort organisatie, type domein of toepassing kunnen medewerkers die zich bezighouden met AI of geïnteresseerden zich verder in de voorbeelden verdiepen.

Vooral tekstuele toepassingen

“De quickscans uit 2019, 2021 en 2024 gaven inzicht hoe AI zich bij overheidsorganisaties ontwikkelt. In 2025 hebben we ons speciaal gericht op GenAI en welke succesfactoren en knelpunten zich in de praktijk voordoen. We zien dat GenAI en taalmodellen binnen de overheid vooral worden gebruikt voor het ondersteunen van tekstuele toepassingen. De overheid beschikt over enorme hoeveelheden tekstdocumenten en GenAI helpt daarin veel sneller te zoeken, samenvatten, vertalen en verduidelijken. In eerste instantie is dat vooral voor intern gebruik, maar er komen ook steeds meer toepassingen voor burgers en bedrijven.”

“We horen vaker van overheidsorganisaties, dat huidige leveranciers van IT-software nu ook opeens AI functionaliteit aanbieden.”

^{AI-experts Marissa Hoekstra en Tessa Bruijne van TNO Vector}

Laagdrempelig

Daarnaast is GenAI in korte tijd volwassen en toegankelijk geworden voor een breed publiek. Online zijn er gratis AI tools te vinden en er zijn veel toepassingen beschikbaar die direct uit de markt kunnen worden ingekocht, waarbij er keuze is uit verschillende leveranciers. “Daardoor is het in gebruik nemen van AI-toepassingen in een organisatie heel laagdrempelig geworden.”

Maar ook huidige leveranciers van IT-systemen zijn bezig met het implementeren van AI functies in bestaande software. “We horen vaker van overheidsorganisaties, dat huidige leveranciers van IT-software nu ook opeens AI functionaliteit aanbieden. Als organisatie moet je dan wel nadenken of je dat in je systeem wilt hebben of niet.”

Voorkomen van schaduwgebruik onder medewerkers

Een van de knelpunten waar de onderzoekers op stuitten, is risico’s voor privacy. Organisaties zien dat medewerkers gebruik willen maken van gratis AI-tools zoals ChatGPT. Maar deze gratis AI-tools brengen veel risico’s met zich mee. Het gebruik van deze tools kan bijvoorbeeld leiden tot datalekken als er gevoelige (persoons)gegevens in de tool worden ingevoerd. Om schaduwgebruik onder medewerkers te voorkomen willen veel overheidsorganisaties daarom graag een veilig en verantwoord alternatief bieden aan medewerkers.

“Veel overheden zijn dan ook op zoek naar alternatieve modellen die op basis van interne data zijn getraind en over de juiste beveiliging beschikken. Er lopen al veel pilots op dit vlak.”

Alternatieven voor taalmodellen uit de VS

Een ander knelpunt is digitale afhankelijkheid. Veel van de gevonden GenAI-toepassingen vertrouwen op externe leveranciers voor modellen en infrastructuur en draaien op modellen uit de VS. Dit roept vragen op over veiligheid en digitale afhankelijkheid. Overheidsorganisaties onderzoeken momenteel actief hoe ze minder afhankelijk kunnen worden van leveranciers uit de VS. Ook werkt TNO met SURF en het NFI aan GPT-NL, een Nederlands taalmodel volgens onze waarden en normen.”

Competenties bevorderen

Binnen de Rijksoverheid, maar ook bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), zijn verschillende initiatieven om te zorgen dat een AI-toepassing die ergens wordt ontwikkeld breder beschikbaar komt voor andere overheidsorganisaties. Daarbij ontwikkelt TNO Vector instrumenten om opschaling van AI-toepassingen te stimuleren en wordt onderzocht hoe AI-competenties en AI-geletterdheid overheidsbreed bevorderd kunnen worden.

“AI heeft enorme potentie om de overheid te helpen bij maatschappelijke opgaven, mits het verantwoord wordt ingezet.”

^{AI-experts Marissa Hoekstra en Tessa Bruijne van TNO Vector}

AI omvat meer dan alleen GenAI

Organisaties maken naast GenAI inmiddels ook gebruik van andere AI technieken. “Waar GenAI bij de overheid nog beperkt is tot toepassingen voor tekst, liet het quickscan onderzoek uit 2024 al zien dat overheidsorganisaties ook experimenteren met andere AI-technieken, zoals machine learning en beeldherkenning. Zo worden in de fysieke leefomgeving drones met beeldherkenningstechnieken ingezet voor monitoring en sensing, bijvoorbeeld om bruggen te inspecteren of om visserijfuiken te detecteren. In verschillende beleidsdomeinen zijn er experimenten met machine learning technieken voor voorspellingen ter ondersteuning van beleidsvorming. AI heeft enorme potentie om de overheid op allerlei vlak verder te helpen en in te zetten voor het oplossen van maatschappelijke opgaven, mits dit op een verantwoorde wijze wordt gebruikt. GenAI is maar een klein onderdeel van wat AI is of kan. Onze oproep is dan ook dat organisaties zich niet alleen blind moeten staren op het gebruik van GenAI, maar ook scherp moeten blijven op de kansen én risico’s van andere vormen van AI,” aldus de onderzoekers.